جاهاى ديگر را تأييد كند و نيز مىتواند براى احتراز از بعضى خطاهاى كتابتى روايات ديگر مورد استفاده قرار گيرد و همچنين است روايات نويسندگانى كه به طور كلّى در چنين مواردى دقّت كمترى دارند از قبيل مسعودى و دينورى . ارقامى كه اين نويسندگان و يا نويسندگان بعدى گاهگاهى به طور انفرادى به دست مىدهند هرگز نبايد مورد توجّه قرار گيرد . تمام اين فهارس از يك متن اصلى سرچشمه مىگيرد و اين متن ظاهرا همان است كه در زمان خسرو اوّل ترتيب داده شده و بعد بر آن افزوده شده است . امّا خود اين متن اصلى نيز بر پايهء شاهنامهء قديم‌ترى استوار است و در تدوين اين شاهنامه نيز به طور قطع از نوشته‌هاى قديم‌ترى استفاده شده است ؛ ولى ما مطمئن نيستيم كه اين نوشته‌ها در مطالب مربوط به زمانهاى قديم‌تر خالى از اشتباه بوده است « 1 » ، اگرچه بدترين اين اشتباهات حد اكثر از چند سال تجاوز نكند . البته اگر ما براى تصحيح اين ارقام احيانا منقولات لاتينى و يونانى و ارمنى « 2 » و سريانى و حتّى عربى را نداشتيم كاملا در تاريكى گام مىنهاديم . اما دربارهء محاسبات تطبيقى مسيحيان عرب و سريانى بايد بسيار احتياط كرد زيرا در اين محاسبات اشتباهات زيادى هست . نتايج حاصل از بررسى سكّه‌ها نيز خيلى مهم است . با همهء استفاده از اين وسيلهء كمكى باز بعضى نقاط مبهم باقى مىماند ولى به طور كلّى با استفاده از آن مىتوانيم با اطمينانى بيشتر از آنچه تا چندى پيش ممكن بود پيش برويم . با اين وسيله ما مىتوانستيم دربارهء صدسال آخر ساسانيان تقريبا از فهرست‌ها بىنياز باشيم . به طور

--> ( 1 ) - شاهنامه پادشاهان افسانه‌اى را از گيومرث به بعد مانند پادشاهان تاريخى به حساب مىآورد ؛ در اين كتاب فاصلهء ميان اسكندر و اردشير اوّل ساسانى فقط 266 سال به حساب آمده است ؛ اما از اردشير به اين طرف تاريخى بودن حوادث خيلى جدّىتر مىگردد . ( 2 ) - متأسفانه من از كتاب سبئوس فقط از قطعاتى استفاده كرده‌ام كه به زبانهاى اروپائى ترجمه شده است . اين را هم بايد گفت كه اين نويسندگان ارمنى از فضيلت دقّت و صحت بىبهره بوده‌اند . طبيعى است كه ميخائيل سيروسى را نبايد از ارمنيان دانست . تاريخ‌گذارى خود پاتكانيان خالى از اهمّيت است هرچند گزارش‌هاى او از منابع ارمنى مايهء سپاسگزارى است .